Jose Maria Leiba Peresta, ju “kaa ba’am jeje’eme”

Ji´ojpuari

Jose Maria Leiba Peresta kaa yumaisi takaa yesopo ya’arime, aet bepa into brosenta benak aet bentai; ju Jose Maria Leiba Peres ju “kaa ba’am jejeme’e” , 1837po Pesiopo yeu tomtek mataansa te’apo, ju Fransisko Leyba into Juana Peres a yoemiakan, ketun kaa a yotuko a achaiwatamak Kaliforniau bicha siika, jaibu ini bwiara ringom mampo a taawako, junubo nottekai aapo 15 wasukteka Waimammeu yepsak, junum kateka aapo juka wiwikoimak nassuawamta keesampo remtak; yoi sontaopo kibakek junuen beja juebena wasuktiapo yoi lutu’uriapo omo uju’ukai, sontaopo lu’ula Peskerirata lutu’irata betuk nas kuaktek junuen beja jiakimeu taweka kiktelatakai amemak nassuan, junue betchibo into junuen a juneiyakai jume yoi sontao yauchim a kapitan jeneral yaak senu siento yoemem meu yo’otaka kiktek inim jiak batwe bwiarapo; yoim betchibo mersenariopo tamachiawan, jiakim betcbibo into ‘tooko yoipo’ tamachiawan.

1874 jaibu gos naiki wasuktiam yoi sontao liberal estatalpo lu’ula omo uju’ukai jume yoi sontao ya’uchim Alkalde Jeneral yo’opo beja jiakimmeu into mayommeu tamachiawak; wasuktiapo jiba junuen omo bichak bwe’ituk wasuktiata siiko aapo ju Kajeme tabwisi omo bittaitek, jewi junum naatekai jaibu aapo omo jiakipo lu’ula omo tamachia taitek, bwiata te jippeu, jiak nokita te jippue, te’opom te jippue, ya’urata de jippue, yumaisi te ito jippue, junuen jiiaka beja kaa into yoi sontaommeu ruktek, ala su jiakim majtata’itek jaisa bem am nassuanepo ámani, junuen beja goo busan wasuktiapo jiakim bwiara jinne’uk junume wasuktiampo jaikisi yoi totomemak nassuak bwe’ituk kia bem eapo jiak bwiata omo mamakan en 1882po, junuen beja aapo into jume jiakim ootubreta 15po Kapetamaya teapo siime jume yoi sontaom estatalim ama mekka bebak.

Baji wasuktiapo Kaje’emeta jiakimeu yo’otaka weeyeko ju yoi Gobierno kaa ameu suuak 1882 – 1885 tajatia, bweta 1885po ju jiaki Loeto Molina teame a me’e bababeka a jo’arau yeu yepsak bweta Kajemeta kaa ama teak; junak beja ju jiak Yaut Kajeme beja Estao kobanaotau utteata jooa juka Loeto Molina kastikaroai’akai bweta ju estao yaut kaa a nok jikkajak, junuen beja ju Kajeme beja yoim kaa yoritaitek, barkom jiak batwepo jipuwa’um into kutammea tapunim am tatta’itek; ama nabusti ket wate bwere Asiendam ket kaa mekka jiak bwiarau jokame kaa yo’ori taitek.

Junuen a juneneiyakai jume sontaom bettesi Kajemetau kiimuk jiak batwe bwiawi, bweta aapo jaibu juneaka batwe mayoapo ‘anyil’ teapo a tropawa make omo jippueka beja jume yooi sontaom amau bicha am nottituak. Bwe junuen a lutu’uria tukapo ámani inian bettesi nassuawapo ju lottia, ju meelio, jume ju’iwa siime luluti tataite junuen beja 1886po ju jiak yaut Kajeme utteata taaruta’itek; bweta ketun ju chea bettesi au weene ketun kee ama au yeu maachian bwe’ituk jume mamni meechampo tokti senu sientom bepa nassuaarim aemak yak ju Kajaemeta make, junuen beja kaa ianto ama yumaka ju jiak wiko yaut kawiu bicha omo jinne’uk junum ket chea obiachisi ae betchibo taawak, junuen beja waate aemak lutu’uriakame beja bem ju’iwam teekaka kaa into nassuak, bweta aapo into jaikikai kaa omo suutojak, junuen beja jijiokot juni nassuan; junuen beja jume aemak luturiaka nassuame ket kaa into ama yumakai ju Kajeme junuen am bichaka Yoi Gobierno tau beja chubala betchibo am yum joenemta ameu ujbwanak junuen beja waka jiakirata kaa kajsa junum tiusi omo am uju’u’i’akai, ama nabusti into juka jiak lutu’uriata am yori’ian, bweta jume yoi yauchim kaa a nokiawa yo’orek, junuen kaa nok jikkawakapo ámani aapo ju Kaje’eme kian jain lottilatakai, tebaurekai ketun sontao yoi yauchimmeu juka jiak bwiarata jijinneuka amemak nassuan, bem yoemtukapo ámani wa’a tébaa, wa’a a lottia, laulautia aemak restemmak am yumata’itek, junuen beja bempo bem kuta wiko’im sutojak, into kaa baeka omo nenkak. Junuen beja luutek ju áchai Jose Maria Leiba Peeres ju “kaa ba’am jeje’eme” po ta’aewame a tu’i lutu’uriawa gosmamni wasuktiapo tuulisi jikkajiwak jiak bwiarapo into yoi lutu’uriapo junuen beja abrilta 12po 1887po omo e’essokasu San Jose Waimampo te’uwak, into Kokoimmeu bicha weiyawaka baji Kuusim teapo meewak 23 abril 1887.